Hành trình từ “trưởng giả học làm sang” đến cảm thụ thật sự
Gu thẩm mỹ hiếm khi bắt đầu bằng kiến thức.
Nó thường bắt đầu từ một khoảnh khắc đơn giản hơn nhiều: khi ta thôi cố tỏ ra hiểu biết rộng.
Hầu như ai bước vào thế giới nghệ thuật rồi cũng sẽ gặp một tình huống như vậy.
Bạn đứng trước một tác phẩm rất nổi tiếng — hoặc ít nhất là được người ta nói là rất quan trọng — và trong đầu bỗng xuất hiện một câu hỏi rất thành thật:
Mình thật sự thích nó… hay chỉ đang tỏ ra thích nó?
Nếu câu hỏi này đã từng tìm đến bạn, có lẽ nó cũng đã tìm đến nhiều người
Thậm chí, rất có thể bạn đang bắt đầu hiểu nghệ thuật theo cách đúng đắn nhất: bằng sự trung thực.
Một buổi chiều ở Louvre
Có một thứ áp lực vô hình khi ở Paris: bạn cảm thấy mình nên... tinh tế hơn bình thường một chút
Có thể là do thời trang.
Có thể là do ngôn ngữ.
Hoặc chỉ đơn giản là vì khi ở Paris, ai cũng có cảm giác mình nên sống… có chiều sâu hơn một chút.
Rồi bạn bước vào Louvre.
Bạn len qua đám đông.
Bạn vượt qua vài đoàn khách du lịch.
Bạn đi qua vô số cánh tay đang giơ điện thoại như thể chuẩn bị ghi lại một phép màu.
Và cuối cùng, nàng Mona Lisa xuất hiện.
Sau lớp kính chống đạn.
Sau hàng rào người.
Sau cả một huyền thoại đã được xây dựng suốt hàng thế kỷ.
Bạn nhìn.
Bạn chụp một tấm ảnh.
Rồi trong đầu bạn xuất hiện một ý nghĩ rất bất kính — nhưng cũng rất thật:
Ủa… vậy thôi à?
Hoặc lịch sự hơn:
Sao nhỏ vậy nhỉ?
Thật ra, đây là trải nghiệm của nhiều người
Chỉ là ít người nói ra giữa Louvre.
Giữa danh tiếng của một tác phẩm và cảm giác thật sự khi ta đứng trước nó luôn có một khoảng cách nhỏ. Nghệ thuật không phải lúc nào cũng chạm vào ta ngay lập tức.
Và điều đó không có nghĩa là ta thiếu tinh tế.
Một tối ở Thảo Điền
Cũng cảm giác ấy.
Chỉ là trong một bối cảnh khác.
Một buổi khai mạc triển lãm ở Thảo Điền — kiểu sự kiện mà người ta đến không chỉ để xem tranh, mà còn để check in.
Ở một xã hội mà thật giả lẫn lộn, sự cảm thụ và đam mê mỹ thuật có thể chỉ mình bạn biết. Nhưng nếu trông bạn có vẻ như vậy, thì tất cả mọi người đều biết.
Không gian đẹp.
Rượu ngon.
Khách mời ăn mặc rất thời thượng tới nỗi bạn suýt để tâm vào việc critique thời trang hơn là những tác phẩm đang treo.
Đương nhiên rồi, để tạo nên một đêm khai mạc thành công, việc giám tuyển danh sách khách mời đôi khi còn quan trọng hơn cả bộ sưu tập nữa.
Trong phòng là những gương mặt quen thuộc của giới sáng tạo, bất động sản, thời trang, xa xỉ; vài nhà sưu tầm; vài người nổi tiếng vì “có gu”.
Bạn không biết hết họ là ai, nhưng có linh cảm rằng mình nên biết.
Ngày nay, địa vị hiếm khi được thể hiện qua hào nhoáng thô kệch.
Khoe quá nhiều thường chỉ khiến người ta trông… hơi thiếu chiều sâu.
Trong những căn phòng như thế, đẳng cấp thường bộc lộ theo những cách tinh tế hơn:
một cái nheo mắt suy tư,
một cái gật đầu chậm rãi,
hoặc một vẻ trầm ngâm vừa đủ.
Tất cả hướng về một bức tranh trừu tượng khổ lớn.
Bạn nhìn bức tranh.
Rồi nhìn những người đang nhìn bức tranh.
Và tự nín cười:
Đây thật sự là một kiệt tác…
hay là do ngà ngà champagne thôi?
Mình chưa đủ nghệ để cảm nhận sao?
Suýt nữa thì bạn đã nói ra những suy nghĩ trong đầu, để rồi nhận ra giữa khung cảnh này, có vẻ như việc trầm ngâm và suy tư nhìn bức tranh trông sẽ thần thái hơn.
Vì sao người ta vẫn tìm đến nghệ thuật?
Nếu thành thật, rất ít người bước vào nghệ thuật vì một lý do hoàn toàn cao cả.
Ban đầu, giới nghệ thuật hấp dẫn bởi nó đi kèm nhiều thứ mà những người có vị thế thường quan tâm: thẩm mỹ, văn hóa, mạng lưới quan hệ, và cảm giác thuộc về một thế giới trên cả giàu – sang.
Với các nhà sưu tầm, phần thưởng còn hấp dẫn hơn nhiều.
Một bộ sưu tập được xây dựng tử tế chưa bao giờ chỉ để lấp đầy những bức tường đẹp. Nếu làm tốt, nó âm thầm tích lũy nhiều dạng “vốn” cùng lúc: xã hội, văn hóa, biểu tượng và đặc biệt là kinh tế.
Nếu đầu tư đúng, nghệ thuật có thể đem lại lợi nhuận tài chính béo bở.
Tất cả những lợi ích này rất thực tế và không có gì đáng xấu hổ cả.
Nhưng nếu gắn bó với nghệ thuật đủ lâu, bạn sẽ nhận ra một điều thú vị hơn nhiều.
Những động cơ có phần sĩ diện hão huyền ban đầu dần trở nên phù phiếm.
Địa vị và lợi ích vật chất bỗng trở thành yếu tố phụ — nghe có vẻ đạo đức giả nhưng đó là thật.
Thay vào đó, một sự thay đổi nhỏ bắt đầu diễn ra.
Bạn bắt đầu thấy cái đẹp ở khắp nơi: trong ánh sáng, trong màu sắc, trong bố cục, trong những chi tiết trước đây từng đi ngang qua mà không thèm đoái hoài.
Thế giới trở nên thú vị hơn — có lẽ vì nó phản chiếu chính đời sống nội tâm của bạn.
Nghệ thuật có một khả năng khá kỳ lạ: nó làm lộ ra những suy nghĩ và cảm xúc mà ta không biết mình có trong tiềm thức — hoặc đã cố tình quên đi.
Và quan trọng nhất, nó nuôi dưỡng hai thứ ngày càng trở nên xa xỉ ở xã hội hiện đại: sự tò mò của trí óc và khả năng đồng cảm của trái tim.
Bởi mỗi tác phẩm nghệ thuật, suy cho cùng, là một cánh cửa nhỏ dẫn vào một tâm trí khác —
một thời đại khác,
một nền văn hóa khác.
Dù động cơ cảm thụ nghệ thuật của bạn là gì, thì con đường nó dẫn đến luôn là hành trình khám phá thế giới nội tâm của chính mình.
Điều khiến người ta sợ nghệ thuật
Điều làm nhiều người lúng túng trước một tác phẩm không phải vì họ thiếu thông minh.
Mà vì họ sợ mình phản ứng sai.
Sợ không hiểu.
Sợ hỏi ngớ ngẩn.
Sợ bị phát hiện mình chưa đủ tinh tế.
Sợ đứng trước một bức tranh trị giá bằng một căn hộ… mà trong đầu lại bật ra một câu rất thật:
Trông vậy mà cũng bán được à?
Vì nỗi ngại ấy, chúng ta thường làm một việc khá buồn cười.
Chưa kịp nhìn đã vội đọc bảng chú thích.
Chưa kịp xem tác phẩm làm mình cảm thấy gì đã vội tìm lời giải thích xem mình nên cảm thấy gì.
Nếu điều mình thật sự cảm thấy lại không trùng với chuyên gia gợi ý, ta lập tức kết luận: chắc là tại mình chưa đủ uyên bác, rồi dần dần mất tự tin vào ý kiến của chính mình.
Trong khi thực ra, việc thưởng thức nghệ thuật hiếm khi bắt đầu từ kiến thức.
Nó bắt đầu đơn giản hơn nhiều.
Từ việc cảm.
Tôi từng nghĩ nghệ thuật đương đại là một cú lừa đắt tiền
Thú thật: đã có một thời gian dài tôi khá ác cảm với nghệ thuật đương đại.
Lớn lên ở London, tôi có một tuổi thơ khá… xa xỉ về mặt nghệ thuật.
Chỉ cần đi bộ vài phút là có thể bước vào National Gallery, nơi Titian hay Caravaggio treo trên tường như thể điều đó hoàn toàn bình thường. Gần đó là Wallace Collection với những căn phòng Rococo lộng lẫy. Rồi National Portrait Gallery, Courtauld, và nhiều nơi khác.
Có quá nhiều kiệt tác đến mức chúng trở nên… quen thuộc.
Chính vì thế mà trong đầu tôi hình thành một tiêu chuẩn khá khắt khe về cái đẹp. Những tác phẩm cổ điển thuyết phục bạn gần như ngay lập tức: bố cục chặt chẽ, kỹ thuật bậc thầy, ánh sáng tuyệt đẹp, những câu chuyện có sức ảnh hưởng từ tôn giáo, thần thoại hay lịch sử.
Đó là kiểu nghệ thuật gần như không cần giải thích. Bạn không cần biết vì sao Michelangelo vĩ đại.
Bạn nhìn — và lập tức thấy đẹp. Đẹp một cách choáng ngợp.
Vì vậy khi chuyển sang nghệ thuật đương đại, đặc biệt là trừu tượng, tôi đã thấy nó nực cười như câu chuyện Bộ quần áo mới của hoàng đế.
Có những lúc tôi đứng giữa một căn phòng đông người, nhìn những bức tranh đầy những vệt màu táo bạo, rồi nhìn quanh những gương mặt đang trầm ngâm trước nó… và tự hỏi liệu mình đang đứng trước một khám phá thị giác vĩ đại, hay một cú lừa nghệ thuật được lăng xê quá tinh vi.
Tôi hoài nghi chúng.
Nhưng thú thật, tôi còn hoài nghi những kẻ ca tụng nó hơn.
Cho đến một buổi chiều ở bảo tàng MoMA.
Hôm đó tôi đã dạo bước khắp khu Upper East Side ở New York. Điều duy nhất tôi thật sự cần lúc ấy là một chỗ nghỉ chân. Chiếc ghế tôi chọn tình cờ nằm ngay trước một bức tranh của Mark Rothko — một danh họa theo trường phái trừu tượng mà tôi đã không ít lần chế giễu, như một cách để tự đề cao cái tôi của mình.
Nếu muốn kể lại theo kiểu sang hơn, tôi có thể nói rằng mình đã ngồi xuống để chiêm nghiệm những bức họa nổi tiếng của ông.
Sự thật là tôi chỉ mỏi chân, mệt, và nhìn vào khoảng không của bức tranh một cách vô định.
Nhưng rồi tôi ngồi lâu hơn dự tính, nhìn cũng lâu hơn.
Hai phút.
Rồi năm phút.
Và bằng một cách nào đó, chúng trở thành một tấm gương phản chiếu những cảm xúc nằm sâu trong tôi mà trước đó tôi thậm chí chưa từng gọi tên.
Những giọt lệ bắt đầu tuôn xuống một cách vô thức và không kiểm soát. Tôi không hiểu vì sao, nhưng tôi cũng không dừng lại được — việc ngắm bức tranh và việc giải phóng cảm xúc bên trong mình.
Sau đó, tôi mới quay lại đọc về Rothko. Về trường phái trừu tượng. Về cách những nghệ sĩ này cố tình loại bỏ hình ảnh, câu chuyện và biểu tượng để chỉ còn lại màu sắc, tỷ lệ và không gian — những yếu tố có thể chạm trực tiếp vào cảm xúc người xem.
Giống như âm nhạc không lời, loại hội họa này không được tạo ra để “hiểu” theo nghĩa thông thường.
Nó được tạo ra để mở một cánh cửa đi vào tâm hồn người xem.
Để họ mang chính ký ức, cảm xúc và trải nghiệm của mình bước vào trong đó.
Và lúc ấy tôi mới phải tự thừa nhận với bản ngã của mình:
Vấn đề trước đây không nằm ở nghệ thuật.
Vấn đề là tính tự mãn thượng của tôi
Tôi chỉ quen tôn trọng những gì quen thuộc, dễ yêu — thứ ngôn ngữ thị giác mà mình đã học cách hiểu và dễ cảm thụ.
Những tác phẩm hay nhất hiếm khi chiều theo gu của ta, mà thường thách thức và nâng cấp nó.
Vậy lần tới nên xem tranh thế nào?
Rất đơn giản.
Khi đứng trước một tác phẩm, đừng vội làm gì cả. Cho nó hai phút. Không điện thoại. Không caption. Không liếc xem người bên cạnh đang phản ứng ra sao để điều chỉnh nét mặt của mình cho phù hợp.
Chỉ nhìn.
Sau đó, để ý cách tác phẩm vận hành. Bố cục đang mở hay khóa? Màu sắc đang xoa dịu, kích động, hay làm lệch cảm xúc? Bề mặt tranh mịn, dày, khô, thô, nặng, hay mong manh? Nó đang kéo bạn lại gần hay đẩy bạn ra xa?
Rồi tự hỏi: mình cảm thấy thế nào? Tò mò? Hạnh phúc? Buồn? Hơi bị xúc phạm? Muốn nhìn thêm? Muốn bước đi?
Tất cả đều là dữ liệu.
Khi đã có phản ứng của riêng mình rồi, lúc ấy hãy đọc bối cảnh. Đọc để làm dày trải nghiệm, chứ không phải thay trải nghiệm.
Và cuối cùng, khi bước ra khỏi căn phòng, hãy tự hỏi một câu rất đơn giản: điều gì còn ở lại?
Với người sưu tầm, đây thường là chỉ dấu đáng tin nhất. Không phải tác phẩm đắt nhất. Không phải tác phẩm được chụp nhiều nhất. Không phải tác phẩm mà ai cũng bảo là nên thích.
Mà là tác phẩm cứ lảng vảng trong đầu mình lâu hơn mức cần thiết.
Đó thường là nơi một bộ sưu tập bắt đầu.
Cái thú thật sự của việc thưởng thức
Đến một lúc nào đó, người ta sẽ mệt với việc phải tỏ ra hiểu mọi bức tranh trong phòng.
May mắn thay, chính lúc đó niềm vui thật sự mới bắt đầu.
Khi nỗi lo “mình có đang xem đúng không” biến mất, một cảm giác khác xuất hiện — thú vị hơn nhiều. Đó là niềm vui của việc thật sự tương tác với một tác phẩm: bằng mắt, bằng cảm xúc, và đôi khi cả bằng trí tò mò.
Từ đó, gu thẩm mỹ dần hình thành.
Và gu, trái với điều nhiều người tưởng, không phải là chuyên gia ngay lập tức.
Gu đơn giản là sự tự tin để có một quan điểm của riêng mình.
Một ngày nào đó, sẽ có một bức tranh làm bạn không thể quên.
Không phải vì bạn hiểu hết lý thuyết của nó.
Cũng không phải vì bạn nhớ được lời giám tuyển treo trên tường.
Chỉ vì có điều gì đó trong nó đã chạm vào bạn.
Một cảm giác khó giải thích nhưng cũng khó quên.
Và đó, thường là cách việc thưởng thức nghệ thuật lặng lẽ chuyển thành sưu tầm.
Không phải bằng một tuyên bố lớn lao.
Không phải bằng tấm bằng lịch sử nghệ thuật.
Và đôi khi, thậm chí không cần đến một tài khoản ngân hàng quá hoành tráng.
Chỉ bắt đầu bằng sự tò mò và trân trọng về nghệ thuật và văn hóa một cách nghiêm túc.
